Aby zostać tłumaczem przysięgłym w Polsce, trzeba spełnić wymagania określone w ustawie, zdać państwowy egzamin przed Państwową Komisją Egzaminacyjną, złożyć ślubowanie i uzyskać wpis na listę tłumaczy przysięgłych prowadzoną przez Ministra Sprawiedliwości. Sama znajomość języka obcego, nawet bardzo dobra, nie wystarcza. Egzamin sprawdza także warsztat przekładu oraz znajomość terminologii prawnej, urzędowej i specjalistycznej.
Jakie wymagania trzeba spełnić?
Zawód tłumacza przysięgłego jest zawodem regulowanym przez ustawę z 25 listopada 2004 r. o zawodzie tłumacza przysięgłego. Uprawnienia uzyskuje osoba, która spełnia warunki formalne i zda egzamin państwowy. Kandydat musi:
- posiadać obywatelstwo polskie, obywatelstwo państwa członkowskiego Unii Europejskiej, państwa EFTA albo innego państwa, jeśli wynika to z przepisów lub zasady wzajemności,
- mieć pełną zdolność do czynności prawnych,
- znać język polski,
- nie być karanym za przestępstwo umyślne, przestępstwo skarbowe ani nieumyślne przestępstwo przeciwko bezpieczeństwu obrotu gospodarczego,
- mieć ukończone studia wyższe.
Ustawa nie wymaga ukończenia konkretnego kierunku. Filologia, lingwistyka, prawo, ekonomia lub studia tłumaczeniowe mogą ułatwić przygotowanie, ale nie są formalnym warunkiem samym w sobie. W wyjątkowych przypadkach Minister Sprawiedliwości może zwolnić kandydata z wymogu wykształcenia wyższego, na przykład wtedy, gdy liczba tłumaczy danego języka jest niewystarczająca z punktu widzenia interesu społecznego i potrzeb wymiaru sprawiedliwości. Wniosek o takie zwolnienie należy złożyć odpowiednio przed egzaminem.
Jak wygląda procedura uzyskania uprawnień?
Droga od decyzji o przystąpieniu do egzaminu do wpisu na listę obejmuje kilka następujących po sobie etapów:
- Złóż wniosek o wyznaczenie terminu egzaminu – wniosek kieruje się do Ministerstwa Sprawiedliwości. Można złożyć go pisemnie lub elektronicznie, korzystając z podpisu kwalifikowanego albo profilu zaufanego.
- Odbierz zawiadomienie o egzaminie i opłać egzamin – przewodniczący Komisji powiadamia kandydata o terminie i miejscu egzaminu co do zasady co najmniej 21 dni przed jego rozpoczęciem. Opłatę trzeba uiścić w terminie wskazanym w zawiadomieniu, obecnie wynosi ona 800 zł.
- Zdaj część pisemną – pozytywny wynik jest warunkiem dopuszczenia do części ustnej.
- Zdaj część ustną – obejmuje tłumaczenie a vista oraz tłumaczenie konsekutywne.
- Złóż wymagane dokumenty i ślubowanie – po zdanym egzaminie Minister Sprawiedliwości wzywa kandydata do potwierdzenia spełnienia wymogów ustawowych. Następnie wyznaczany jest termin ślubowania.
- Uzyskaj wpis na listę tłumaczy przysięgłych – wpis następuje po złożeniu ślubowania. Dopiero wtedy można wykonywać zawód w zakresie objętym uprawnieniami.
Jak wygląda egzamin państwowy?
Egzamin organizuje Ministerstwo Sprawiedliwości, a przeprowadza go Państwowa Komisja Egzaminacyjna. Obejmuje tłumaczenie z języka polskiego na obcy i z języka obcego na polski. Kandydat może korzystać z własnych słowników i glosariuszy w zakresie dopuszczonym przez zasady egzaminu, ale ograniczony czas sprawia, że decydujące znaczenie ma wcześniejsze przygotowanie.
| Część egzaminu | Zakres zadań | Specyfika |
|---|---|---|
| Pisemna | Cztery teksty – dwa z języka polskiego na obcy i dwa z obcego na polski. W każdym kierunku jeden tekst ma charakter sądowy, urzędowy lub prawniczy. | 4 godziny pracy. Wymagana jest biegłość językowa, znajomość terminologii i umiejętność sporządzania tłumaczenia poświadczonego. |
| Ustna | Dwa tłumaczenia a vista z języka obcego na polski oraz dwa tłumaczenia konsekutywne z polskiego na obcy. | Tekst a vista tłumaczy się ustnie na podstawie dokumentu pisanego. W tłumaczeniu konsekutywnym kandydat przekłada wypowiedź po kolejnych fragmentach. |
Do części ustnej przechodzą osoby, które uzyskały pozytywną ocenę z części pisemnej. Wymóg zdobycia co najmniej 75% punktów z pisemnego etapu sprawia, że egzamin należy traktować jako wymagający sprawdzian zawodowy, a nie zwykły test językowy. Nie należy opierać przygotowań na niezweryfikowanych statystykach zdawalności, ponieważ wyniki mogą różnić się w zależności od sesji i języka.
Jak przygotować się do egzaminu?
Sama filologia nie gwarantuje przygotowania do egzaminu. Studia językowe rozwijają kompetencję językową, ale często nie obejmują polskiego i obcego prawa, procedur sądowych, terminologii administracyjnej ani stylu dokumentów urzędowych. Kandydat powinien więc uzupełnić wiedzę w kilku obszarach.
Największe znaczenie ma terminologia prawnicza, ekonomiczna i finansowa. Na egzaminie mogą pojawić się dokumenty sądowe, pisma urzędowe, fragmenty aktów prawnych, umowy lub teksty dotyczące działalności gospodarczej. Potrzebna jest także znajomość systemu prawa polskiego oraz podstaw prawa państwa, którego językiem posługuje się kandydat. Nie chodzi o przygotowanie do wykonywania zawodu prawnika, lecz o rozumienie pojęć, instytucji i różnic między systemami prawnymi.
W ramach nauki warto pracować równolegle nad językiem polskim i obcym. Pomocne może być czytanie ustaw, kodeksów, orzeczeń, umów i autentycznych formularzy w obu językach. Trzeba ćwiczyć nie tylko przekład pisemny, lecz także szybkie tłumaczenie ustne, ponieważ część a vista i konsekutywna wymagają koncentracji, pamięci oraz sprawnego formułowania wypowiedzi bez długiego namysłu.
Dobrym przygotowaniem jest również samodzielne tworzenie glosariuszy według dziedzin, na przykład prawa cywilnego, prawa spółek, postępowania karnego, rachunkowości i administracji. Należy przy tym ćwiczyć przekład całych zdań i dokumentów, a nie tylko zapamiętywanie pojedynczych odpowiedników. Egzamin sprawdza bowiem także składnię, rejestr językowy, kompletność przekładu i poprawność formy.
Co dzieje się po zdaniu egzaminu?
Po pozytywnym wyniku obu części egzaminu kandydat składa ślubowanie wobec Ministra Sprawiedliwości. Otrzymuje świadectwo potwierdzające uprawnienia, a następnie zostaje wpisany na listę tłumaczy przysięgłych. Lista jest publicznie dostępna w wyszukiwarce Ministerstwa Sprawiedliwości.
Ministerstwo zleca wykonanie imiennej pieczęci tłumacza przysięgłego Mennicy Polskiej na koszt tłumacza. Pieczęć zawiera między innymi imię i nazwisko, język uprawnień oraz numer na liście. Tłumacz używa jej przy poświadczaniu tłumaczeń i odpisów dokumentów. W określonych przypadkach może także poświadczać dokumenty elektroniczne kwalifikowanym podpisem elektronicznym.
Po uzyskaniu uprawnień trzeba prowadzić repertorium, czyli ewidencję wykonanych czynności. Odnotowuje się w nim między innymi daty przyjęcia i zwrotu dokumentów, dane zleceniodawcy, opis dokumentu, kierunek tłumaczenia, liczbę stron, liczbę egzemplarzy oraz wynagrodzenie. Tłumacz przysięgły ponosi odpowiedzialność za rzetelność swojej pracy, zachowanie tajemnicy i prawidłowe wykonywanie czynności na rzecz sądów, prokuratury, Policji oraz organów administracji publicznej.
Uzyskanie uprawnień wymaga więc połączenia spełnienia warunków ustawowych, solidnej znajomości obu języków i przygotowania specjalistycznego. Dopiero egzamin, ślubowanie i wpis na listę dają prawo do wykonywania tłumaczeń poświadczonych jako tłumacz przysięgły.
